Asıl adı Bedrüddin Ebu Muhammed Mahmud bin Ahmed’dir. 26 Ramazan 762 Hicri, 22 Temmuz 1360 Miladi tarihinde doğmuştur. Bugün Gaziantep olarak ifade ettiğimiz Ayıntab şehrinde doğduğu için el-Ayni adı ile anılmış ve bu şekilde meşhur olmuştur. Tarihçi, dil ve din bilginidir. Dini ilimlerde özellikle Hadis ve İslam Hukuku sahalarında söz sahibidir. Ailesi aslında Ankaralıdır. Ancak dedesi Kadı Şerafettin görevi dolayısıyla önce Halep’e gelmiş ardından da Ayıntab’a yerleşmiştir. Babası Şihabüddin Ebu’l Abbas Ahmed de Ayıntab’da kadılık görevinde bulunmuştur.
Küçük yaşlarda eğitim ve öğretime başlayan Ayni, ilk derslerini babasından almıştır. Daha sonra devrin önemli alimlerinden Şeyh Hüsameddin ve Şeyh Şehabeddin’den Kur’an dersleri almıştır. Birçok başka hocadan da ders alan Ayni, kitaplarında ders aldığı hocalarının isimlerini tek tek saymıştır. 23 hocasının ismini zikreder. İlim öğrenmek için Halep, Şam ve Mısır gibi devrin önemli ilim merkezlerini dolaşmıştır.
İlmi kişiliğinin yanı sıra siyasi olarak da devrinde önemli kişiliklerden birisi olan Ayni, Memluk Sultanlarına Kahire’de hizmet etmiştir. Henüz 25 yaşındayken Ayıntab’a babasının yerine Kadı olarak tayin edildi. Daha sonra Kahire Muhtesibliği (Şehremini), Vakıflar Bakanlığı, Evkaf Başkanlığı, Müderrislik ve Başkadılık görevlerinde bulunmuştur. Bu görevlerde çeşitli zamanlarda farklı sürelerde veya eşzamanlı olarak bulunmuştur. Siyaseten, rakipleri tarafından hizmet ettiği sultanların gözlerinden düşürülmeye çalışılmışsa da, Ayni, her defasında Sultanlar tarafından temiz niyeti görülüp yeniden gözde haline gelmiştir.
Döneminin en seçkin ilim adamlarından birisi olan Ayni, bu şöhretini siyasetten ziyade ilme ve eğitime olan katkıları sebebiyle edinmiştir. Yaşadığı dönemde bilinen hemen her ilim dalında eser veya eserler yazarak, her ilim dalında otorite olduğunu yazılı olarak ispat etmiştir. 90 seneden fazla bir süre yaşamış olması sebebiyle bir çok önemli alim yetiştirmiştir. Ünlü hadisçi ibn-i Hacer de bazı konularda aralarında tartışmalar olmasına rağmen Ayni’yi hocaları arasında saymaktadır. Müeyyediyye Medresesinde 40 yıl hadis dersi okutmuştur. Ayrıca Ayni, yazılı eser alanında oldukça zengin bir liste bırakmıştır.
4 Zilhicce 855/ 28 Aralık 1451 yılında vefat eden Ayni, tarih alanında, bazısı yaklaşık 20 cilde ulaşan 7 önemli eser, Gramer ile ilgili 6 önemli eser, fıkıh ile ilgili 7 önemli eser, hadis ile ilgili 4 önemli eser ve diğer muhtelif konularda da 11 önemli eser olmak üzere 35 eser bırakmıştır. Bunların birçoğunun çok sayıda cilt halinde olduğu düşünülürse ne kadar önemli bir alim olduğu daha iyi görülecektir.
Günümüzde Ayni üzerine şimdiye kadar 5 çalışma yapılmıştır. Bunlardan ilki Adile Abidin tarafından 1938 yılında yapılmıştır. “Ayni’nin hayatı ve Ikdül Cuman’ında Osmanlılara Dair olan Malumatın Tetkiki” adlı çalışma Tarih semineri dergisinin 2. Sayısında 1938’de yayınlamıştır.
İkinci çalışma Kazım Yaşar Kopraman tarafından 1971 yılında doktora çalışması olarak ortaya çıkmıştır. Çalışma “El-Ayni’nin Ikdül Cuman’ında XV. Yy.a Ait Anadolu Tarihi İle İlgili Kayıtlar” başlığını taşımaktadır.
Üçüncü çalışma Talat Sakallı tarafından 1987 yılında bir doktora çalışmasıdır. Çalışma “Ayni’nin Hadis Kültüründeki Yeri” başlığını taşımaktadır.
Dördüncü çalışma yine Talat Sakallı tarafından yapılan “İbn Hacer- Ayni Çatışmasının Buhari Şerhlerindeki Tezahürü” isimli çalışmadır.
Beşinci çalışma ise Salih Yusuf Ma’tuk tarafından Beyrut’ta yapılmıştır. Çalışma “Bedrüddin el-Ayni ve Eseruhu fi’l Hadis” ismini taşımaktadır.
Kaynakça: Talat SAKALLI, Bedruddin Ayni, Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 1995.

08.04.2011